با اراده خود و آزادانه تصميم مىگيرد ولى حيوانات و گياهان بىاختيار به سوى هدفشان پيش مىروند ، و قوس صعودى تكامل انسان نيز قابل مقايسه با جانداران ديگر نيست به اين ترتيب از نظر خلقت و آفرينش و تكوين انسان را مجهز به عقل و استعداد و نيروهاى لازم براى پيمودن اين صراط مستقيم كرده است . و از سوى ديگر ، خدا پيامبران را با وحى آسمانى و تعليمات كافى و قوانين مورد نياز انسان فرستاده است ، تا از نظر تشريع ، راه را از چاه مشخص كرده و با انواع بيانها او را تشويق به پيمودن اين راه كنند و از مسيرهاى انحرافى باز دارند . و جالب اينكه خداوند در آيه فوق اين امر را به عنوان فريضه اى بر خود لازم شمرده و با كلمه * ( عَلَى اللَّه ) * ( بر خدا لازم است ) از آن ياد كرده است كه همانند آن را در آيات ديگر قرآن نيز مىخوانيم إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى : « بر ما است كه انسان را هدايت كنيم » ( ليل - 12 ) ، اگر ما ، در وسعت مفهوم * ( عَلَى اللَّه قَصْدُ السَّبِيلِ ) * و مجموعه نيروهاى مادى و معنوى كه در آفرينش انسان و تعليم و تربيت او به كار رفته دقيق شويم ، به عظمت اين نعمت بزرگ كه از همه نعمتها برتر است ، آگاه خواهيم شد . سپس از آنجا كه راههاى انحرافى فراوان است ، به انسانها هشدار مىدهد و مىگويد « بعضى از اين راهها منحرف و بيراهه است » ( * ( وَمِنْها جائِرٌ ) * ) ( 1 ) . و از آنجا كه نعمت اختيار و آزادى اراده و انتخاب ، يكى از مهمترين عوامل تكامل انسان مىباشد با يك جمله كوتاه به آن اشاره كرده مىگويد « اگر خدا مىخواست همه شما را به اجبار به راه راست هدايت مىكرد » به گونه اى كه نتوانيد گامى از آن فراتر بگذاريد ( * ( وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ ) * ) .

--> ( 1 ) ضمير « منها » به سبيل باز مىگردد ، و سبيل مؤنث مجازى است .